სათაფლიის დინოზავრის ნაკვალევთან ერთი მარტივი კითხვა ჩნდება: როგორ შეინახა მიწამ ნაბიჯი? ცხოველმა გაიარა, ფეხი ასწია, მის მიერ დატოვებული ანაბეჭდი კი ქვის ზედაპირზე შემორჩა. სწორედ ასეთი მცირე დეტალიდან იწყება აქ დიდი დროის წარმოდგენა: ოდესღაც ეს ზედაპირი რბილი იყო და მასზე ცოცხალი არსება მოძრაობდა.
სათაფლიის დაცულ ტერიტორიაზე ნაკვალევს მღვიმე და კოლხური ტყე ემატება. მათი ერთად ნახვა ბუნების ისტორიის სხვადასხვა კვალის გარჩევაში გვეხმარება. ფეხის ანაბეჭდს, მღვიმის ნაღვენთსა და ცოცხალ ხეს განსხვავებული ამბავი აქვს; ყველაფერს ერთ პრეისტორიულ სურათში ვერ მოვაქცევთ.
რას ინახავს ნაფეხური
ძვალი ცხოველის სხეულის ნაწილია. გაქვავებული ნაფეხური კი მისი მოქმედების კვალია, რომელსაც მეცნიერები კვალის ნამარხს უწოდებენ. ასეთი ანაბეჭდი გვიჩვენებს მომენტს, როცა ცხოველი ცოცხალი იყო და გარემოსთან ურთიერთობდა. ეს განსხვავება ნამარხების შესწავლისას მნიშვნელოვანია: სხეულის აგებულებასა და მოძრაობის კვალს სხვადასხვა ინფორმაცია მოაქვს.
ნაკვალევის წარმოქმნის დასაწყისი ნაცნობია ყველასთვის, ვისაც სველ ქვიშაზე გაუვლია. რბილ ნალექში ჩადგმული ფეხი ანაბეჭდს ტოვებს. მისი შენარჩუნებისთვის კი ხელსაყრელი პირობებია საჭირო: ზედაპირი შეიძლება გამაგრდეს, შემდეგ სხვა ნალექმა დაფაროს. მანამდე ნაფეხური შეიძლება გადაირეცხოს ან ფორმა დაკარგოს. ქვაში შემორჩენილი ანაბეჭდი ამ ხანგრძლივი გზის საბოლოო შედეგია.
ნაფეხურების ზომა, ფორმა და მათ შორის მანძილი მკვლევრებს მოძრაობის შესწავლაში ეხმარება. თუმცა მხოლოდ ანაბეჭდით დინოზავრის ზუსტი სახეობის დასახელება ხშირად შეუძლებელია. რამდენიმე ნაკვალევის მეზობლობაც თავისთავად არ ამტკიცებს, რომ ცხოველები ერთად მიდიოდნენ: მათ სხვადასხვა დროს შეიძლებოდა გაევლოთ. დაკვირვებისას საინტერესოა, სად მთავრდება ხილული კვალი და სად იწყება ჩვენი წარმოდგენა.
ორი აღმოჩენა რვა წლის შუალედით
სათაფლიის ისტორიის ორი თარიღი ერთმანეთში ადვილად ირევა. პეტრე ჭაბუკიანმა მღვიმე 1925 წელს აღმოაჩინა, დინოზავრების ნაკვალევი კი 1933 წელს. დაცული ტერიტორიების სააგენტო ამ აღმოჩენებს ცალ-ცალკე ასახელებს. მათი ერთმანეთისგან გარჩევა ადგილსაც უფრო გასაგებს ხდის: მღვიმე და ნაკვალევი სხვადასხვა ბუნებრივი მოვლენის შესახებ გვიყვება. მღვიმისკენ ყურადღების გადატანისას უკვე სხვა კითხვა ჩნდება: როგორ იქმნება მიწისქვეშ ქვის ასეთი ფორმები?
მღვიმეში ფორმას წყალი ქმნის
სათაფლიის კარსტულ მღვიმეში ყურადღებას სტალაქტიტები და სტალაგმიტები იპყრობს. სახელების დამახსოვრებაზე უფრო საინტერესო მათი წარმოქმნაა. კირქვაში გამავალი წყალი ქანის ნაწილს ხსნის, მღვიმეში კი შეუძლია გახსნილი მინერალური ნივთიერება დატოვოს. მცირე დანალექების დაგროვებით ნელ-ნელა იზრდება ფორმა, რომელიც უკვე ჩამოყალიბებულად გვხვდება.
სტალაქტიტი ჭერიდან ქვემოთ იზრდება. სტალაგმიტი იატაკზე, წვეთების დაცემის ადგილას ყალიბდება და ზემოთ მიიწევს. მათი შეერთებით სვეტი წარმოიქმნება. ამ ბუნებრივი პროცესის ცოდნით მღვიმის დათვალიერებისას კითხვაც იცვლება: რას ჰგავს ეს ფორმა კი არა, საიდან მოდიოდა წყალი, რომელმაც ის შექმნა?
კოლხური ტყე დღევანდელი სიცოცხლით
ტყეში დაბრუნებისას ყურადღება ცოცხალ გარემოზე გადადის. საქართველოს ეროვნული პარკების სათაფლიის ფლორის აღწერა აქ ახალგაზრდა კოლხური ტიპის ტყეს ასახელებს. ჩამოთვლილ მცენარეებს შორისაა აღმოსავლეთის წიფელი, კავკასიური რცხილა და კოლხური ჯონჯოლი. სახელწოდება „კოლხური“ ამ ტყის ბუნებრივ თავისებურებას გვაცნობს; ის არ ნიშნავს, რომ დღევანდელი ხეები დინოზავრების დროიდან დგას.
ამიტომ ტყისთვის ცალკე ყურადღების დათმობა ღირს. დააკვირდით, როგორ განსხვავდება ხეების ფოთლები, რა იზრდება ქვეტყეში, როგორ ენაცვლება ერთმანეთს ღია და დაჩრდილული ადგილი. ნამარხთან წარსულის შემორჩენილ კვალს ვკითხულობთ, აქ კი გარემოს ვხედავთ, რომელიც დღეს იზრდება და იცვლება.
ნაკვალევთან დასმული ერთი კითხვა მღვიმესა და ტყეშიც გამოგყვებათ: რას ვხედავთ უშუალოდ და რისი გარკვევა გვინდა შემდეგ?
