პრომეთეს მღვიმე: როგორ აშენებს წყალი ქვის ფარდებს

ქვა ფარდას ჰგავს: იკეცება, თხელდება, კიდე ტალღასავით ეხვევა. თითქოს ვიღაცამ ქსოვილი ჭერზე ჩამოკიდა და გაქვავება დააცადა. პრომეთეს მღვიმეში ასეთი მსგავსება მხოლოდ პირველი შთაბეჭდილებაა. მის უკან წყლის მოძრაობა დგას — ზოგან წვეთით, ზოგან ქანის ზედაპირზე გავლებული წვრილი ნაკადით.

ფოტო: Iscream icecream / Wikimedia Commons, პრომეთეს მღვიმის დარბაზი, CC0.

პრომეთეს მღვიმე წყალტუბოს მუნიციპალიტეტში, სოფელ ყუმისთავთან მდებარეობს. დაცული ტერიტორიების სააგენტო მის სანახაობებს შორის სტალაქტიტებს, სტალაგმიტებს, სვეტებსა და ქვის ფარდებს ასახელებს. ამ სახელების დამახსოვრებაზე საინტერესო მათი გაჩენის გზის დანახვაა: ერთი და იგივე წყალი ჯერ ქანში სივრცეს აჩენს, შემდეგ კი ამ სივრცეში ახალ ფორმებს აშენებს.

ქვის ამბავი წვიმით იწყება

ზედაპირზე მოსული წვიმა ნიადაგში იჟონება და ნახშირორჟანგს ითვისებს. ასე წარმოიქმნება სუსტად მჟავე წყალი, რომელსაც კირქვის გახსნა შეუძლია. ის ქანის ნაპრალებს მიუყვება და გახსნილი ნივთიერება თან მიაქვს. ხანგრძლივი დროის განმავლობაში ამ პროცესმა მიწისქვეშა გასასვლელები შეიძლება გააფართოოს. კარსტული მღვიმის სივრცე წყლისა და ქანის ურთიერთქმედების ნაწილია.

მღვიმის ჰაერში მოხვედრისას წყალს შეუძლია ნახშირორჟანგის ნაწილი დაკარგოს. ამ დროს გახსნილი ნივთიერებიდან კალციტი გამოიყოფა და ზედაპირს თხელი ფენით ედება. აშშ-ის ეროვნული პარკების სამსახურის განმარტება ამ ცვლილებას მარტივად აღწერს: წყალი, რომელმაც ქანი გახსნა, სხვა პირობებში მინერალს უკან ტოვებს.

ამიტომ დარბაზის წარმოქმნა და მის ჭერზე ნაღვენთის გაზრდა ერთი მოვლენა არ არის. ისინი ერთმანეთთან დაკავშირებული პროცესებია, მაგრამ ქანის ასაკი, მღვიმის სივრცის ასაკი და ცალკეული ფორმის ასაკი ერთმანეთში არ უნდა ავურიოთ. შთამბეჭდავი სვეტის დანახვით მის წლოვანებას ვერ გამოვიცნობთ.

ჭერიდან ქვემოთ, იატაკიდან ზემოთ

სტალაქტიტი ჭერიდან იზრდება. წყალი გამოდის, მცირე მინერალურ დანალექს ტოვებს და წვეთი ქვემოთ ეცემა. იატაკზე დაცემულმა წყალმაც შეიძლება კალციტი დატოვოს — ასე ზემოთ იზრდება სტალაგმიტი. თუ ორი ფორმა ერთმანეთს შეუერთდა, სვეტი მიიღება.

ამ განსხვავების შემჩნევა მღვიმის ყურებას ცვლის. გრძელი წვერი მხოლოდ უცნაური სილუეტი აღარ არის; იგი წყლის ჩამოსვლის ადგილს მიანიშნებს. ქვემოთ ამოზრდილი ბორცვი კი გვაჩვენებს, სად გროვდებოდა დანალექი. ერთი შეხედვით უძრავ დარბაზში მოძრაობის კვალი იკითხება.

რატომ ჰგავს ქვა დაკეცილ ქსოვილს?

ყველა წვეთი პირდაპირ ქვემოთ არ ვარდება. დახრილ ჭერზე წყალი ჯერ ზედაპირს მიუყვება და კალციტს ხაზის გასწვრივ ტოვებს. თანდათან ეს ხაზი თხელ ჩამოკიდებულ ფენად იქცევა. ქანის მცირე უსწორმასწორობები წყლის გზას ცვლის და ფენას მოხრილობას აძლევს. ასე ჩნდება ფარდის მსგავსი ნაკეცები — პროცესი, რომელსაც მღვიმის ნაღვენთების შესახებ NPS-ის მასალა აღწერს.

აქ ფორმა წყლის გზის ჩანაწერია. წვეთვამ შეიძლება წვერი გაზარდოს, ზედაპირზე დინებამ კი ფარდა ჩამოაყალიბოს. ამიტომ გვერდიგვერდ მდგომი ნაღვენთებიც განსხვავდება: წყალი ყველგან ერთნაირად არ მოძრაობდა. ქსოვილთან მსგავსება თვალს იზიდავს, ხოლო მისი მიზეზის გაგება ამ მსგავსებას კიდევ უფრო საინტერესოს ხდის.

დრო, რომელსაც თვალით ვერ ვამჩნევთ

ქვის ფარდასთან რამდენიმე წუთით გაჩერება მის ზრდას ვერ დაგვანახებს. არც ყველა ნაღვენთისთვის არსებობს ერთი სიჩქარე, რომლითაც ზომას ასაკად გადავაქცევდით: წარმოქმნაზე წყლის მიწოდება და გარემო პირობები მოქმედებს. დიდი ფორმისა და მცირე წვეთის გვერდიგვერდ დანახვა სწორედ ამიტომ არის უჩვეულო — მათი მასშტაბები ერთმანეთს თითქოს არ შეეფერება.

მღვიმიდან შეიძლება ყველაზე მეტად ეს პატარა შეუსაბამობა დაგამახსოვრდეს. ფარდა ქვისაა, მაგრამ მის ნაკეცებში წყლის გზა რჩება. სვეტი მტკიცედ დგას, თუმცა მისი ამბავი წვეთებით იწერებოდა. ის, რაც ჩვენთვის უძრავი სანახაობაა, ბუნებისთვის ხანგრძლივი ცვლილების კვალია.