1248 წელს ბერძენი ფილოსოფოსის წიგნი სომხურად ქართულიდან თარგმნეს. ეს იყო პროკლეს „თეოლოგიის საწყისები“, რომელსაც იოანე პეტრიწის განმარტებებიც ახლდა. ბერძნული აზრი ჯერ ქართულ სიტყვებში გადავიდა, შემდეგ კი ქართულმა ვერსიამ სხვა ენაზე გააგრძელა ცხოვრება. ამ გზას მაია რაფავას კვლევა ხელნაწერების შედარებით მიჰყვება.
პეტრიწის სახელი გელათის აკადემიის ისტორიას უკავშირდება. ამიტომ გელათის მონასტრის ამბავში, ქვის ნაგებობებთან და ოქროსფერ მოზაიკასთან ერთად, სიტყვების მოგზაურობაც გვხვდება. აქ თავმოყრილი ცოდნა გაცილებით დიდ სამყაროს უკავშირდებოდა, ვიდრე მონასტრის გალავნიდან მოჩანდა.
როგორ ითარგმნება აზრი
დავით აღმაშენებელმა გელათის მშენებლობა 1106 წელს დაიწყო. მთავარი ტაძარი მისი მემკვიდრის, დემეტრე I-ის დროს, 1130 წელს დასრულდა. მონასტერს საგანმანათლებლო ცხოვრებაც ჰქონდა: აკადემიასთან იოანე პეტრიწისა და არსენ იყალთოელის სახელებია დაკავშირებული. ამ სახელების უკან სხვადასხვა სახის სამუშაო იდგა, ფილოსოფიური ტექსტების გააზრებიდან საღვთისმეტყველო თხზულებების თარგმნამდე.
პეტრიწმა პროკლეს ნაშრომი ქართულად თარგმნა და თავების მიხედვით განმარტა. მკითხველს გადმოტანილ ტექსტთან ერთად მსჯელობის გზასაც სთავაზობდა: როგორ უკავშირდება ერთი დებულება მეორეს, რას ეყრდნობა დასკვნა, რატომ არის მნიშვნელოვანი კონკრეტული ცნება. მისი ბიოგრაფიისა და მოღვაწეობის ზუსტი თარიღები მკვლევართა განხილვის საგნად რჩება. თარგმანი და კომენტარი კი მისი აზროვნების გაცილებით მკაფიო კვალს ინახავს.
გელათის აკადემიის სასწავლო პროგრამაში ფილოსოფიის გვერდით გეომეტრია, არითმეტიკა, მუსიკა, გრამატიკა და ასტრონომიაც სახელდება. ქართულ ენციკლოპედიაში გეომეტრიის ძველ ქართულ სახელწოდებასაც ვხვდებით: „ქვეყნის საზომლოჲ“. ამ ორ სიტყვაში საგნის შინაარსი თითქმის ხელით შესახებია. გაზომვა, რიცხვი, ენა და მსჯელობა ერთი საგანმანათლებლო სივრცის ნაწილები იყო. აკადემიის დარბაზის აღწერაში რვა ფართო სარკმელი და კედლებს გაყოლებული ქვის დასაჯდომები გვხვდება. სარკმლები წყალწითელას ხეობისკენ იყო მიმართული.
წიგნი, რომელსაც ადგილის სახელი ჰქვია
გელათში ხელნაწერებსაც გადაწერდნენ. თუმცა იმ სახელოსნოს, რომელსაც სკრიპტორიუმს უწოდებენ, ზუსტი ადგილმდებარეობა ცნობილი არ არის. ამიტომ რომელიმე ოთახის ჩვენება და მტკიცება, რომ სწორედ იქ შეიქმნა კონკრეტული წიგნი, მეტ ცოდნას მოითხოვს, ვიდრე დღეს გვაქვს.
ერთი ცნობილი ხელნაწერის სახელი ამ ამბავს ახალ მიმართულებას აძლევს. ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში დაცულ XII საუკუნის გელათის ოთხთავს Q-908 ნომრით იცნობენ. იგი ეტრატზეა შესრულებული, მხატვრულად გაფორმებულია და ვერცხლის მოჭედილი ყდა აქვს. მაგრამ ცენტრის აღწერილობა მისი გადაწერის ადგილად შავ მთას ასახელებს.
სახელწოდებაში გელათია, გადაწერის ადგილას კი სხვა სამწიგნობრო კერა ჩნდება. ამ ორი ცნობის გვერდიგვერდ წაკითხვა ხელნაწერის ისტორიას აფართოებს. მხოლოდ სახელი ვერ გვეტყოდა, სად მუშაობდა მისი გადამწერი; ამას კონკრეტული აღწერილობიდან ვიგებთ. გელათთან დაკავშირებული წიგნის კვალს ამგვარად მონასტრის ფარგლებს გარეთაც გავყავართ, ზუსტად ისე, როგორც პეტრიწის ნაწერებმა სხვა ენაზე გაგვიყვანა.
კედელზე დარჩენილი შუქი
გელათის მთავარი ტაძრის საკურთხეველში XII საუკუნის მოზაიკაა: ღვთისმშობელი ყრმით და მის გვერდებზე მთავარანგელოზები. ოქროსფერი ფონი ფიგურებს აერთიანებს. წიგნის გვერდზე გადატანილი აზრისგან განსხვავებით, ეს გამოსახულება კონკრეტული არქიტექტურული სივრცისთვის შეიქმნა და მის ამბავს იქვე აგრძელებს.
ტაძრის მთელი მხატვრობა ერთი დროის არ არის. UNESCO-ს აღწერაში კედლის მხატვრობის XII–XVII საუკუნეების ფენებია აღნიშნული. ამიტომ მოზაიკისა და მის გარშემო არსებული გამოსახულებების ერთ ეპოქად აღქმა გელათის ხანგრძლივ ისტორიას დაგვაკარგვინებდა. ის, რაც ერთი ინტერიერი გვგონია, სხვადასხვა საუკუნის ნამუშევრებს აერთიანებს.
გელათის ამბავს წიგნიც ინახავს და კედელიც. ერთმა ტექსტმა ენიდან ენაში გადაინაცვლა; მოზაიკა თავის ადგილს შემორჩა. მათი ერთად დანახვა შუა საუკუნეების საქართველოს იმ მხარეს გვაცნობს, სადაც ცოდნის გადაცემა და ხელოვნების შექმნა ერთი კულტურული ცხოვრების ნაწილი იყო.
