სახლს ჩვეულებრივ მასალის დამატებით აშენებენ: ქვას ქვა ედება, კედელს გადახურვა ადგება. უფლისციხის კლდეში ნაკვეთ დარბაზებთან საპირისპირო სამუშაოზე გვიწევს ფიქრი — სივრცის შესაქმნელად ქანის ნაწილი უნდა მოეცილებინათ. იქ, სადაც დღეს ოთახის სიღრმეს ვხედავთ, ოდესღაც მყარი კლდე იყო. ეს მარტივი განსხვავება ქალაქს თავიდან გვაკითხებს: რა დატოვეს ხელოსნებმა საყრდენად და რას მისცეს ახალი ფორმა?
რატომ ვუწოდებთ კლდეს ქალაქს
უფლისციხე, გორის სიახლოვეს, მტკვრის მარცხენა ნაპირზე მდებარეობს. მისი გაცნობა მხოლოდ ცალკეული ქვაბულების დათვალიერებით არ სრულდება. კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო აქ ქუჩებს, მოედნებს, ტაძრებსა და დეკორატიულ დარბაზებს ასახელებს. ეს ნაწილები ერთად დასახლებულ გარემოზე გვაფიქრებინებს — ადგილებზე, რომელთა შორის ადამიანები გადაადგილდებოდნენ და სხვადასხვა საქმეს ასრულებდნენ.
ერთი ოთახი თავის დანიშნულებაზე გვაფიქრებს; ოთახებს შორის გასასვლელი უკვე მათ ურთიერთობაზე. სად გადადის ვიწრო გზა უფრო გახსნილ სივრცეში? როგორ უკავშირდება ერთმანეთს მეზობელი სათავსები? ასეთ კითხვებში ქალაქის გეგმა ნელ-ნელა იკვეთება. შენობის ცალკეული დეტალიდან ყურადღება ადამიანების საერთო გარემოზე გადადის.
ჭერი, რომელიც მხოლოდ გადახურვა არ არის
ქვის დარბაზში მზერის მხოლოდ იატაკისა და კედლებისკენ მიმართვა ბევრ რამეს გამოგვატოვებინებს. საქართველოს მიერ UNESCO-ს წინასწარი ნუსხისთვის წარდგენილ აღწერაში განსაკუთრებითაა გამოყოფილი დიდი დარბაზის კესონებიანი კამარა. კესონი ჭერის ზედაპირზე ჩაღრმავებული უჯრედია. ასეთი დამუშავება გვიჩვენებს, რომ ოსტატს სივრცის გამოკვეთა და მისი გაფორმება ერთად ჰქონდა მოსაფიქრებელი.
იმავე აღწერაში მოხსენიებულია დარბაზი, რომლის ჭერს კლდიდან გამოკვეთილი ორი სვეტი ეყრდნობოდა. ჭერის ღიობი კვამლის გასასვლელად და სინათლის შემოსაშვებად გამოიყენებოდა. ამ დეტალში რამდენიმე საჭიროება იყრის თავს: საყრდენი, განათება და ჰაერის მიმოცვლა. არქიტექტურის ისტორია აქ ყოველდღიურ კითხვასაც პასუხობს — როგორ მოეწყო გამოსადეგი სივრცე კლდის შიგნით?
სვეტის დანახვისას შეგვიძლია შევადაროთ ორი სამუშაო: ცალკე ქვის ბლოკებით საყრდენის აგება და თავად კლდეში სვეტის დატოვება. გარეგნულად ორივე სვეტია, შექმნის გზა კი განსხვავდება. ასეთი შედარება ხელოსნის შრომას უფრო გასაგებს ხდის, მისი ინსტრუმენტების ან მუშაობის ტემპის გამოგონების გარეშე.
ერთი ზედაპირი, სხვადასხვა ეპოქის კვალი
უფლისციხის ყველა ნაწილი ერთდროულად არ შექმნილა. ძველ ქალაქს საუკუნეების განმავლობაში ემატებოდა და ეცვლებოდა სივრცეები. სააგენტოს აღწერაში ანტიკური ხანის ნაკვეთ კომპლექსთან ერთად X საუკუნის ეკლესიაცაა აღნიშნული. ამიტომ ერთ ხედში მოქცეული ნაგებობები ერთი მოკლე ისტორიული მომენტის სურათად არ უნდა მივიღოთ.
არქეოლოგიური ნივთებიც ამ ხანგრძლივ ისტორიას ავსებს. კედელსა და ჭერს შეიძლება კერამიკა, სამკაული ან სხვა აღმოჩენა დაემატოს და ადგილის შესახებ მეტი გვიამბოს. მხოლოდ ფორმის მიხედვით ოთახის დანიშნულების გამოცნობა საკმარისი ყოველთვის არ არის. განმარტება უფრო მყარი ხდება, როცა ნაგებობას გათხრების მასალასა და მკვლევართა დასკვნებთან ერთად ვეცნობით.
სასკოლო გასვლისთვის საინტერესო დაკვირვება შეიძლება იყოს ნაკვეთი და ნაშენი ნაწილების გარჩევა. ბავშვებს შეუძლიათ მოიფიქრონ, რა ნიშნით განასხვავებენ მათ, შემდეგ კი საკუთარი ვარაუდი გიდის ან საინფორმაციო დაფის განმარტებას შეადარონ. ეს დაკვირვების იდეაა; ტურის შეთანხმებულ პროგრამაში ასეთი აქტივობის ჩართვა ცალკე უნდა დაზუსტდეს.
დეტალი, რომელიც ქალაქს გვაცნობს
უფლისციხიდან დასამახსოვრებელი მხოლოდ კლდეში გაჭრილი ოთახი არ არის. შეიძლება ყველაზე საინტერესო ერთი საყრდენი ან ჭერის ღიობი აღმოჩნდეს — პატარა დეტალი, რომელიც ქალაქის შექმნაში ჩადებულ ფიქრს გვაჩვენებს. ასეთ დეტალთან ძველი დასახლება უსახელო ნანგრევების ნაცვლად ადამიანების ნამუშევრად აღიქმება.
