ბაზალეთის ტბასთან ბავშვს ორი განსხვავებული შეხვედრა ელის: ნამდვილი ლანდშაფტი, რომელსაც საკუთარი თვალით აკვირდება, და ამბავი, რომელიც წარმოსახვაში აგრძელებს ცხოვრებას. ამ ორი გამოცდილების ერთად განხილვა ბუნების დაკვირვებასა და ლიტერატურაზე საუბარს ერთმანეთთან აკავშირებს. მთავარია, მკაფიოდ ვიცოდეთ, როდის ვაღწერთ ნანახს და როდის ვყვებით ლეგენდას.
ბაზალეთის ტბა დუშეთის მუნიციპალიტეტში მდებარეობს. სასკოლო გასვლისას მისი გაცნობა მხოლოდ წყლის ზედაპირზე ყურებით არ შემოიფარგლება: ბავშვებს შეუძლიათ ნაპირის, ცის, გარემოს ფერებისა და ხმების აღწერა. ამისთვის წყალში შესვლა ან განსაკუთრებული აღჭურვილობა საჭირო არ არის.
პირველი დაკვირვება: რას ვხედავთ ნაპირიდან
დავალება დაიწყეთ რამდენიმე წუთით მშვიდი ყურებით. შემდეგ ბავშვებს სთხოვეთ, დაასახელონ სამი რეალურად დანახული დეტალი. შეიძლება ეს იყოს ღრუბლის ანარეკლი, მოპირდაპირე ნაპირის ხაზი ან ზედაპირზე გამოჩენილი ტალღები. სიტყვები „ლამაზი“ და „საოცარი“ შთაბეჭდილებას აღწერს; კვლევის ჩანაწერს უფრო კონკრეტული ნიშნები სჭირდება.
პატარა მოსწავლეებმა ფურცელი სამ ნაწილად გაყონ: წყალი, ხმელეთი და ცა. თითოეულ ნაწილში დახატონ ერთი დეტალი. უფროსებმა შეიძლება მიუთითონ დაკვირვების დრო და ამინდის ის ნიშნები, რომლებიც თავად შეამჩნიეს, გაზომვის გარეშე რიცხვების გამოგონების ნაცვლად.
ერთჯერადი დაკვირვება ტბის მთელი წლის მდგომარეობას ვერ გვიჩვენებს. დღეს დანახული ფერი ან ტალღა არ გვაძლევს წყლის სისუფთავის, სიღრმის ან შემადგენლობის განსაზღვრის საშუალებას. თუ ამ საკითხებზე კითხვა გაჩნდება, ჩაინიშნეთ და შესაბამისი სანდო წყარო მოგვიანებით მოძებნეთ.
პატარა მკვლევრის სამი ნაპირზე შესასრულებელი დავალება
პირველი დავალებაა ფერების რუკა. ბავშვებმა შეარჩიონ რამდენიმე ფერი და გვერდით მიუწერონ, სად შენიშნეს. ერთი და იგივე ზედაპირი სხვადასხვა მხრიდან შეიძლება განსხვავებულად გამოჩნდეს. ჯგუფები შედეგებს ერთმანეთს ადარებენ ისე, რომ ერთი „სწორი“ ფერის გამოცნობას არ ცდილობენ.
მეორე დავალება ხმების ჩანაწერია. მცირე ხნით მოვუსმინოთ გარემოს და გამოვყოთ ის, რისი ამოცნობაც შეგვიძლია. უცნობი ხმისთვის სახეობის სახელის მიკერება საჭირო არ არის. ჩანაწერი „ჩიტის მსგავსი ხმა, სახეობა არ ვიცი“ უფრო ზუსტია, ვიდრე დაუდასტურებელი განსაზღვრება.
მესამე დავალებაა კითხვების წყვილი. თითოეულმა მოსწავლემ დაწეროს ერთი კითხვა, რომლის პასუხსაც დაკვირვებით ეძებს, და ერთი, რომლისთვისაც წყარო სჭირდება. მაგალითად, „რომელ მხარეს ჩანს მეტი ტალღა?“ და „როგორ წარმოიშვა ეს ტბა?“ სხვადასხვა მეთოდით გამოსაკვლევი კითხვებია.
ბავშვებს შეუძლიათ როლები გაცვალონ: ერთმა აღწეროს, მეორემ დახატოს, შემდეგ ერთად შეაჯამონ. დავალებებს შორის ადგილი დატოვეთ ჩვეულებრივი დასვენებისთვისაც. ეს იდეები მასწავლებლის მიერ დასაგეგმი აქტივობებია და ტურის მომსახურებაში მათი ჩართვა წინასწარ უნდა შეთანხმდეს.
ოქროს აკვანი: ლეგენდისა და ლექსის სივრცე
ბაზალეთის ტბას ოქროს აკვნის შესახებ თქმულება უკავშირდება. ოქროს აკვნის სახე გვხვდება ილია ჭავჭავაძის ლექსშიც „ბაზალეთის ტბა“. ბავშვებთან ეს ამბავი ლეგენდასა და ლიტერატურულ წარმოსახვად განიხილეთ; ტბის ფსკერზე რეალური ნივთის არსებობის მტკიცებულებად ნუ წარმოადგენთ.
საუბარი შეიძლება კითხვით დაიწყოთ: რატომ ირჩევს ამბავი აკვანს და არა სხვა საგანს? პასუხი ასაკის მიხედვით იცვლება. პატარებს შეუძლიათ თავიანთი ასოციაცია დახატონ, უფროსებს კი ტექსტის სიმბოლურ მნიშვნელობაზე მსჯელობა შესთავაზოთ. მასწავლებლის ახსნა ერთადერთ შესაძლო შთაბეჭდილებად არ უნდა იქცეს.
ლექსის გაცნობისას თქვით ავტორის სახელი და მკაფიოდ გამოყავით ტექსტის მხატვრული ენა ბუნების აღწერისგან. ლიტერატურული სახე ემოციასა და აზრს გადმოსცემს; წყლის შესახებ სამეცნიერო დასკვნისთვის სხვა ტიპის მტკიცებულება გვჭირდება.
შემოქმედებით დავალებად ბავშვებმა მოიფიქრონ ტბის ერთი პატარა ამბავი და მიუთითონ, რომ ის თავად შექმნეს. სურვილის შემთხვევაში ამბავს დაურთონ რეალურად დანახული დეტალი. ასე წარმოსახვას ადგილი რჩება, ხოლო მკითხველისთვის ფაქტი და გამონაგონი არ ირევა.
პასუხისმგებლიანი ქცევა დაკვირვების ნაწილია
ნაპირზე გასვლამდე უფროსები შეთანხმდნენ, სად შეიძლება ჯგუფი გაჩერდეს და როგორ მოხდება გადაადგილება. ბავშვებმა იცოდნენ, რომ წყლის კიდესთან მიახლოება და ჯგუფისგან დაშორება უფროსთან შეთანხმების გარეშე არ შეიძლება. დავალება მხოლოდ წინასწარ შერჩეულ, ხმელეთზე მდებარე ადგილას სრულდება.
მცენარეების მოსაწყვეტად, ქვების მოსაგროვებლად ან ცხოველის დასაჭერად არაფერს ვავალებთ. დასაკვირვებელი ნივთი იქვე დარჩეს. ფოტოს, ჩანახატისა და აღწერის გამოყენება გარემოს უკეთ შენარჩუნების საშუალებას გვაძლევს, ვიდრე სახლში წაღებული „კოლექცია“.
საკუთარი ნარჩენებისთვის წინასწარ მოამზადეთ ადგილი და დაბრუნებამდე გადაამოწმეთ, რა რჩება ჯგუფის შემდეგ. ბავშვებს უცნობი, ბასრი ან საეჭვო ნარჩენის ხელით აღებას ნუ შესთავაზებთ. პასუხისმგებლიანი ქცევა იწყება საკუთარი ნივთების მართვით და უფროსისთვის პრობლემის შეტყობინებით.
წყლის გამჭვირვალე იერი არ ნიშნავს, რომ იგი დასალევად ან ცურვისთვის შესაფერისია. ამ სტატიის ყველა იდეა ნაპირზე დაკვირვებას ეხება; ცურვა, ნავით გასვლა ან კონკრეტული ინფრასტრუქტურით სარგებლობა პროგრამის ნაწილად არ იგულისხმება.
ბაზალეთი მარშრუტში და გაგრძელება კლასში
Wonder Way-ის მიმდინარე „ანანური | ბაზალეთი“ ტურის პროგრამაში ანანურის ციხის შემდეგ ბაზალეთის ტბის მონახულებაა მითითებული. ისტორიული სივრციდან ბუნებრივ გარემოში გადასვლა შეიძლება ორი სხვადასხვა დაკვირვების შედარებისთვის გამოვიყენოთ, თუმცა შესაბამისი დრო და აქტივობები წინასწარ უნდა შეთანხმდეს. მთლიანი დღის მოსამზადებლად გამოგადგებათ ანანურისა და ბაზალეთის სასკოლო ექსკურსიის დაგეგმვის რჩევები.
კლასში ბავშვებმა შექმნან საერთო გვერდი ორი ნაწილით: „ნაპირზე ვნახეთ“ და „ამბავში წარმოვიდგინეთ“. პირველში მოათავსონ ჩანახატები და ზუსტი აღწერები, მეორეში — ლეგენდით ან ლექსით გამოწვეული სურათები. არც ერთი ნაწილის ღირებულება მეორის ჩანაცვლებას არ მოითხოვს.
ბოლოს სთხოვეთ, შეარჩიონ ერთი კითხვა მომავალი კვლევისთვის. შეიძლება მათ ტბის გარემოს სეზონური ცვლილება ან ლექსის ერთი მხატვრული სახე დააინტერესოთ. გასვლის კარგი გაგრძელება სწორედ ამ ინტერესის შენარჩუნებაა და არა ყველა პასუხის ერთ დღეში მიღება.
ბაზალეთის მონახულების დასაგეგმად იხილეთ ანანური | ბაზალეთის მიმდინარე მარშრუტი და ჯგუფის ასაკი, ნაპირზე გასატარებელი დრო და სასურველი დაკვირვებები ორგანიზატორთან შეათანხმეთ.
