ვარიანის სახლ-მუზეუმი და „დედა ენა“ — როგორ წავიკითხოთ წიგნის ისტორია

ვარიანში, იაკობ გოგებაშვილის სახლ-მუზეუმში გასვლას ერთი მარტივი კითხვით შეიძლება დავუწყოთ მზადება: რას გვიყვება წიგნი, სანამ მის კითხვას დავიწყებთ? ყდა, ავტორის სახელი, გამოცემის წელი და გამომცემლობა ტექსტის ისტორიის ნაწილიცაა. მათი შემჩნევა ბავშვს ეხმარება იკითხოს არა მხოლოდ „რა წერია?“, არამედ „რომელი წიგნია ეს და როდის შეიქმნა?“

Wonder Way-ის ვარიანის ერთდღიანი ტური I–II და III–IV კლასებისთვისაა რეკომენდებული. მარშრუტი თბილისიდან იაკობ გოგებაშვილის სახლ-მუზეუმში მიდის და თბილისში ბრუნდება; თემაა პედაგოგის ცხოვრება, „დედა ენა“ და ქართული განათლების ისტორია. ქვემოთ მოცემული წიგნის კვლევის იდეები ამ თემაზე საუბრისთვისაა განკუთვნილი. ისინი ტურის ავტომატურად ჩართული სახელოსნო ან მუზეუმის დაპირებული პროგრამა არ არის.

ერთი სახელწოდება და ორი განსხვავებული თარიღი

საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის „ივერიელის“ კატალოგში დაცულია იაკობ გოგებაშვილის „დედა ენის“ 1976 წლის გამოცემის ჩანაწერი. აღწერილობა განმარტავს, რომ ეს 1876 წლის გამოცემის საიუბილეო სტერეოტიპული გამოცემაა. ამგვარად, ორივე წელი მნიშვნელოვანია, მაგრამ სხვადასხვა რამეს აღნიშნავს: ერთი იმ გამოცემას, რომელსაც საიუბილეო წიგნი ეყრდნობა, მეორე კი თავად ამ ეგზემპლარის გამოცემას.

ეს ორი თარიღი ბავშვებისთვის პატარა კვლევის ამოცანად გამოდგება. დაფაზე დაწერეთ 1876 და 1976, გვერდით კი — „რომელ გამოცემას აღნიშნავს?“ პასუხი კატალოგის აღწერილობიდან ერთად მოძებნეთ. თუ ბავშვი მხოლოდ დიდად დაბეჭდილ წელს ეყრდნობა, სთხოვეთ მეორე ველის წაკითხვაც. ასე შესაძლებელია დავინახოთ, რატომ გვჭირდება წყაროს სრული აღწერა და არა ერთი ცალკე რიცხვი.

ციფრული ჩანაწერი არ ადასტურებს, რომ ეს კონკრეტული წიგნი დღეს ვარიანის მუზეუმშია გამოფენილი. ბიბლიოთეკის ფონდში დაცული გამოცემა და მუზეუმის მიმდინარე ექსპოზიცია სხვადასხვა წყაროა; ადგილზე ნანახს საკუთარი აღწერილობით უნდა გავეცნოთ.

რა წავიღოთ წიგნიდან მუზეუმში

ვიზიტამდე კლასში შეარჩიეთ ერთი ხელმისაწვდომი წიგნი და დააკვირდით მის სატიტულო გვერდს. ამ სავარჯიშოსთვის იშვიათი გამოცემის შეძენა საჭირო არ არის. ჩაიწერეთ ავტორი, სათაური, გამოცემის წელი და გამომცემლობა, თუ მითითებულია. ყდაზე არსებული ილუსტრაცია ცალკე აღწერეთ: რას გვიჩვენებს და რას ვერ გვეტყვის ავტორზე?

შემდეგ მოამზადეთ სამი მოკლე შეკითხვა, რომლებსაც მუზეუმში შესაბამისი მასალის ან გიდის განმარტების მიხედვით დაუბრუნდებით: „რომელი დროის ამბავს ვეცნობით?“, „რით ვიგებთ ამას?“ და „რა დაგვრჩა გასარკვევი?“ ამ კითხვებს არ სჭირდება წინასწარ გამოცნობილი პასუხები. თუ კონკრეტულ გამოცემას ვერ ნახავთ, შეკითხვა მაინც გამოდგება სხვა წიგნის, ფოტოს ან განმარტებითი წარწერის წასაკითხად.

ყველაზე საინტერესო შედეგი შეიძლება აღმოჩნდეს ისიც, რომ ბავშვს ახსნა დასჭირდა. მაგალითად, წიგნის ავტორი და ილუსტრაციის ავტორი ერთი ადამიანი უნდა იყოს? გამომცემლობა რას აკეთებს? ასეთი კითხვები გოგებაშვილის თემას წიგნის შექმნის უფრო ფართო პროცესთან აკავშირებს, ისე რომ მუზეუმის ყველა ნივთის ჩამოთვლა აუცილებელი არ ხდება.

ორიგინალი, ასლი და განმარტება

იაკობ გოგებაშვილის სახლ-მუზეუმი გორის მუნიციპალიტეტის სოფელ ვარიანშია. აქ დაგეგმილი ვიზიტის თემა რეალურ ადგილსა და კონკრეტულ ავტორს უკავშირდება. თუმცა ნივთის დანახვა თავისთავად არ გვაძლევს უფლებას, მის შესახებ ყველა ისტორია დავასკვნათ.

თუ წიგნს, წერილს ან ფოტოს წააწყდებით, ჯერ წარწერა წაიკითხეთ ან მასპინძელს ჰკითხეთ, რას ხედავთ: ორიგინალს, ასლს, მოგვიანებით გამოცემულ წიგნს თუ საგამოფენო განმარტებას. უცნობი თარიღი ნუ ჩაანაცვლებთ ვარაუდით. სიტყვები „ამაზე ინფორმაცია არ გვაქვს“ სასარგებლო პასუხია, რადგან აჩვენებს, სად მთავრდება დაკვირვება.

სამუშაო ბარათში ერთმანეთისგან გამოყავით „მე ვხედავ“, „წარწერა ამბობს“ და „მე ვფიქრობ“. მაგალითად, „ვხედავ ავტორის სახელს“ დაკვირვებაა; გამოცემის წლის მითითება წყაროს კითხვაა; ხოლო „ალბათ ამ წიგნით ყველა ბავშვი სწავლობდა“ უკვე დასამტკიცებელი ვარაუდია. ასეთი გამიჯვნა არ ნიშნავს, რომ ბავშვი კითხვებისგან უნდა შევზღუდოთ — პირიქით, გაურკვეველ საკითხს დასახელება ეძლევა.

როგორ შევცვალოთ ამოცანა კლასის მიხედვით

I–II კლასებში შეგიძლიათ აირჩიოთ ერთი სიტყვა ან ერთი თვალსაჩინო დეტალი. ბავშვმა საკუთარი პასუხი თქვას, დახატოს ან მასწავლებელს უკარნახოს. თუ მთელი აღწერილობის წაკითხვა ჯერ უჭირს, უფროსი წაუკითხავს; ამოცანის მიზანი რთული ტექსტის დამოუკიდებლად დაძლევა არ არის.

III–IV კლასებში უკვე შეიძლება ორი მოკლე ჩანაწერის შედარება: რით ჰგავს ერთმანეთს სათაური, რა იცვლება თარიღში და რომელ წყაროში ვნახეთ პასუხი? მოსწავლემ ბოლოს ერთი წინადადებით ახსნას, რატომ არ უნდა ავურიოთ 1876 წლის გამოცემა მის 1976 წლის საიუბილეო გამოცემაში.

ეს არის სირთულის შეცვლის შეთავაზება და არა ყველა კლასისთვის ერთნაირი მოთხოვნა. კლასის რეალური კითხვის გამოცდილება, ენობრივი საჭიროებები და სამუშაო ტემპი მასწავლებელმა გაითვალისწინოს. გასვლის საერთო სასწავლო მიზნის შესარჩევად გამოგადგებათ ჩვენი სტატია ექსკურსიისა და გაკვეთილის დაკავშირებაზე; აქ კი ყურადღება კონკრეტულად წიგნის წყაროდ წაკითხვაზე რჩება.

საკლასო გამოფენა, რომელსაც საკუთარი წარწერები აქვს

დაბრუნების შემდეგ ბავშვებს შესთავაზეთ პატარა საკლასო გამოფენის მოწყობა: თითოეულმა წარადგინოს საკუთარი ჩანახატი ან მოკლე ჩანაწერი და დაურთოს სათაური, თარიღი და განმარტება. მიუთითონ, რა ნახეს ადგილზე, რა გაიგეს ბიბლიოთეკის კატალოგიდან და რა შეკითხვა დარჩა ღიად.

ეს ნამუშევრები მუზეუმის ექსპონატების ასლებად არ უნდა გამოცხადდეს. მათზე შეიძლება ეწეროს „მოსწავლის ჩანახატი ვიზიტის შემდეგ“ ან „წიგნის აღწერილობის კვლევა“. ასე გამოფენის მოწყობაც იმავე კითხვას აგრძელებს: როგორ ვაცნობთ სხვას ჩვენი ნამუშევრის წარმომავლობას?

ფოტოების გადაღებისა და გამოყენების წესი მუზეუმთან წინასწარ გადაამოწმეთ. სასკოლო გამოფენისთვის შეიძლება საკუთარი ტექსტები და ნახატებიც საკმარისი იყოს; ონლაინ ნაპოვნი გამოსახულება ავტომატურად თავისუფლად გამოსაქვეყნებელი არ არის.

რა შევათანხმოთ ვარიანში გამგზავრებამდე

მუზეუმის კონკრეტული დღის მიღება, ჯგუფის სტუმრობის პირობები, მოქმედი ექსპოზიცია და შესაძლო საგანმანათლებლო აქტივობები წინასწარ დასაზუსტებელია. წიგნის კვლევის იდეა ორგანიზატორს თავიდანვე გაუზიარეთ, რათა გაირკვეს, სად და როდის შეიძლება მისი გამოყენება. სტატიაში არ არის მოცემული მოქმედი სამუშაო საათები, ბილეთის ფასი ან დადასტურებული თარიღი.

ძველი გამოცემის დათვალიერებისას წიგნი მხოლოდ ნაცნობი სათაური აღარ არის. მისი ასოები, სურათები და გვერდების წყობა გვაფიქრებინებს, როგორ ხვდებოდა ტექსტი მკითხველს. „დედა ენის“ ისტორიის გაცნობაც ამ პატარა დეტალებით გრძელდება — იმით, რასაც შევნიშნავთ და რისი გარკვევაც კიდევ მოგვინდება.

ფოტო: დავით ასრიაშვილი (David1010), Wikimedia Commons, 14.04.2015. გამოყენებულია ავტორის მითითებით; კადრი მოჭრილია — მუზეუმის მარჯვენა ფრთა.