მცხეთის ჯვრის გახსენებისას ხშირად ჯერ ბორცვის თავზე შემდგარი ტაძრის მოხაზულობა წარმოგვიდგება. ახლოდან ყურადღებას უკვე სხვა რამ იპყრობს: როგორ ებმის ერთმანეთს კედლის ნაწილები, როგორ ადის მზერა გუმბათისკენ, როგორ რჩება ქვის ზედაპირზე ძველი ასო. ერთ ნაგებობას სხვადასხვა მანძილიდან სხვადასხვა ამბის მოყოლა შეუძლია. ჯვრის გაცნობაც ამ მონაცვლეობით შეიძლება დავიწყოთ — ჯერ გარემოს შევხედოთ, შემდეგ ფორმას, ბოლოს კი პატარა დეტალს.
ტაძარი და ადგილი, რომელიც მისგან არ გამოიყოფა
ჯვარი მცხეთის აღმოსავლეთით, კლდოვან შემაღლებაზე დგას. ქვემოთ მტკვრისა და არაგვის შესაყარი და ქალაქის გარემოა. UNESCO-ს აღწერაში მცხეთის ისტორიული ძეგლები სწორედ ამ კულტურული ლანდშაფტის ნაწილებადაა განხილული. ჯვარი, სვეტიცხოველი და სამთავრო მსოფლიო მემკვიდრეობის ერთ ობიექტს ქმნის, რომელიც ნუსხაში 1994 წელს შევიდა.
ამ კავშირის დანახვა ტაძრის ზომებზე არანაკლებ საინტერესოა. შენობას მხოლოდ კედლები არ განსაზღვრავს: მნიშვნელობა აქვს იმასაც, სად დგას და რა ჩანს მის გარშემო. ჯვრის სილუეტისა და ბორცვის მოხაზულობის შედარება მარტივი დასაწყისია იმის გასაგებად, თუ როგორ ურთიერთობს არქიტექტურა ბუნებრივ გარემოსთან. ამისთვის რთული ტერმინები ჯერ არ გვჭირდება — საკმარისია შევამჩნიოთ, სად მთავრდება კლდე და სად იწყება ადამიანის ნაშენი.
ოთხი მომრგვალებული სივრცე ერთი გუმბათის გარშემო
დიდი ტაძარი VI საუკუნის დასასრულსა და VII საუკუნის დასაწყისს მიეკუთვნება. მის გეგმას ტეტრაკონქს უწოდებენ: ცენტრალურ სივრცეს ოთხი აფსიდი, ანუ ნახევარწრიული მოხაზულობის ნაწილი, ებმის. ტურიზმის ეროვნული ადმინისტრაციის აღწერა ოთხ აფსიდთან ერთად ოთხ ნიშასაც გამოყოფს. სახელწოდება რთულად ჟღერს, მაგრამ მის უკან სივრცის მოწყობის საკმაოდ გასაგები აზრია — სხვადასხვა მხარე ერთ ცენტრს უკავშირდება.
ნაგებობის ნახაზს თუ დავაკვირდებით, გარეგნული მოხაზულობა და შიდა სივრცე ერთმანეთს შეგვიძლია შევადაროთ. გარედან თითქოს ცალკეული მოცულობების წყობას ვხედავთ, შიგნით კი ვარკვევთ, როგორ ერთიანდება ისინი გუმბათქვეშ. აქ გეომეტრია მხოლოდ ფურცელზე დახაზული ფიგურა აღარ არის: ის გვიხსნის, როგორ შეიძლება შენობის დაგეგმვა და მასში სივრცის განაწილება.
მოსწავლეებისთვის საინტერესო შეიძლება აღმოჩნდეს მარტივი ესკიზი: ცენტრისა და მის გარშემო მომრგვალებული ნაწილების მონიშვნა. ეს არქიტექტურული აზრის გასაგებად გამოდგება, ზუსტი აზომვის ნაცვლად. შემდეგ ფოტოსთან ან სანდო გეგმასთან შედარება აჩვენებს, რომელი ნაწილი შევამჩნიეთ და რა გამოგვრჩა.
როცა კედელიც წერილობითი წყაროა
ჯვრის ქვას ასომთავრული წარწერებიც აქვს. მათში ტაძრის აგებასთან დაკავშირებული ადამიანების სახელები და ცნობები იკითხება; მშენებლობის ამბავი სტეფანოზსაც უკავშირდება. ამავე დროს, არქიტექტორის სახელი ჩვენთვის უცნობია. ძეგლს ასე უცნაური თანაფარდობა ახლავს: მის შექმნაში მონაწილე ზოგი ადამიანი წერილობით კვალს ტოვებს, შემოქმედის ვინაობა კი დაუდგენელია.
წარწერასთან დაკვირვება ქართულ დამწერლობაზეც გადადის. დღეს ნაცნობი ასო და მისი ძველი მოხაზულობა ყოველთვის ერთნაირად არ გამოიყურება. ქვის ფოტოსა და წარწერის მეცნიერული წაკითხვის გვერდიგვერდ ნახვა გვახსენებს, რომ ტექსტის ამოკითხვას ცოდნა სჭირდება. თავად წარწერის დანახვა და მისი შინაარსის გაგება ორი სხვადასხვა ნაბიჯია.
ერთი შენობის იდეა სხვა ტაძრებშიც გრძელდება
ჯვრის მნიშვნელობა მხოლოდ მის ასაკში არ არის. მისმა არქიტექტურულმა გადაწყვეტამ სხვა ნაგებობებშიც ჰპოვა გაგრძელება. მაგალითად, ქართული ენციკლოპედია ატენის სიონს მცხეთის ჯვრის ტიპის ძეგლთა წრეს მიაკუთვნებს და მსგავსებას როგორც შიდა სივრცეში, ისე გარე მოცულობების წყობაში ხედავს. ორი ტაძრის გეგმის შედარება გვაჩვენებს, როგორ გადადის და ვითარდება არქიტექტურული იდეა.
ჯვარზე საუბრისთვის უკვე რამდენიმე საყრდენი გვაქვს: ადგილი, სივრცის ფორმა და ქვაზე დარჩენილი ტექსტი. მათი ერთმანეთთან დაკავშირება ძველ შენობას მხოლოდ თარიღად აღარ ტოვებს.
