სიკვდილის ველის მოძრავი ქვების ამბავი

2013 წლის 4 დეკემბერს კალიფორნიის უდაბნოში ორი ქვა თითქმის ერთდროულად დაიძრა. ერთმანეთისგან დაახლოებით 153 მეტრი აშორებდათ. ორივემ მოძრაობა ექვსწამიან შუალედში დაიწყო და 16 წუთში 64 მეტრზე მეტი გაიარა. ეს გადაადგილება ქვებში მოთავსებულმა GPS-მოწყობილობებმა დააფიქსირა. ზედაპირზე კი ორი ახალი კვალი დარჩა.

ასეთ კვალს მეცნიერები დიდი ხანია იცნობდნენ. სიკვდილის ველის ეროვნულ პარკში, რეისტრეკ-პლაიაზე, ქვების უკან გრძელი ღარები იკლაკნებოდა. ზოგი ერთმანეთს თითქმის პარალელურად მიუყვებოდა, ზოგი მკვეთრად უხვევდა. ქვა გზის ბოლოს იდო, თითქოს ვიღაცამ ტალახზე გაასრიალა და იქ დატოვა. მხოლოდ თავად მოძრაობის დანახვა იყო რთული: ქვები ხანდახან წლების განმავლობაში ერთ ადგილას რჩებოდა.

პლაია გამშრალი ტბის ფსკერია. რეისტრეკის თითქმის ბრტყელ ზედაპირზე ასობით ქვაა მიმოფანტული. მათი ნაკვალევის შესახებ სამეცნიერო ცნობები 1948 წლიდან ქვეყნდებოდა. მკვლევრები ქარს, წყალსა და ყინულს განიხილავდნენ, მაგრამ ძველი ღარის გაზომვა სხვა რამ იყო, ქვის დაძვრის უშუალოდ ნახვა კი — სხვა.

ქვები, რომლებსაც მოძრაობა უნდა ჩაეწერათ

რიჩარდ ნორისისა და მისი კოლეგების გუნდმა დაკვირვებისთვის ამინდიც აღრიცხა და ქვებიც აღჭურვა. პლაიასთან მეტეოსადგური იდგა, კამერები გარემოს პერიოდულად იღებდა, თხუთმეტ სპეციალურად მომზადებულ კირქვის ბლოკში კი GPS-მოწყობილობები მოათავსეს. ბლოკები სხვა ადგილიდან მოიტანეს; ადგილობრივ ქვებში ხელსაწყოები არ ჩაუმაგრებიათ.

მოწყობილობას ქვის ადგილმდებარეობა უნდა დაეფიქსირებინა და დაძვრის შემდეგ უფრო ხშირი ჩანაწერი დაეწყო. ასე მკვლევრებს ზუსტი დროისა და სიჩქარის გაგება შეეძლოთ მაშინაც, თუ იმ წამს ქვას არავინ უყურებდა. კამერები და მეტეოსადგური კი აჩვენებდა, როგორი გარემო ახლდა ამ მოკლე გადაადგილებას.

2013 წლის ნოემბრის ბოლოს წვიმამ და თოვლმა პლაიაზე წყალმარჩხი ტბორი გააჩინა. მისი მაქსიმალური სიღრმე დაახლოებით ათი სანტიმეტრი იყო. ღამით წყალი იყინებოდა; დღისით მზის სითბო ყინულის ზედაპირს ალღობდა. უდაბნოს ეს პატარა ზამთრის ტბა იმ ადგილას გაჩნდა, სადაც ჩვეულებრივ მშრალი ტალახი ჩანდა.

რამდენიმე მილიმეტრი ყინული

მკვლევრებმა ნახეს, როგორ იშლებოდა ყინული დიდ, მცურავ ფირფიტებად. ზოგი მათგანის ზომა ათეულობით მეტრს აღწევდა, სისქე კი მხოლოდ 3–6 მილიმეტრი იყო. მსუბუქი ქარი ფირფიტებს წყლის ზედაპირზე ამოძრავებდა. გზად ისინი ქვებს აწვებოდა და რბილ, სველ ფსკერზე ასრიალებდა. მოძრაობის მიმართულებაზე წყლის დინებაც მოქმედებდა.

ყინულს ქვები ფსკერიდან არ აუწევია. ამ დაკვირვებებში თხელი ფენა მათ აწევას ვერ შეძლებდა; მოძრაობის კვალი სწორედ ფსკერზე რჩებოდა. ამიტომ დიდ ლოდზე პირდაპირ მოქმედი უძლიერესი ქარი აუცილებელი არ აღმოჩნდა. ქარი დიდ ყინულის ფირფიტას ამოძრავებდა, ფირფიტა კი ძალას გზად შემხვედრ ქვას გადასცემდა.

სიჩქარე წუთში რამდენიმე მეტრი იყო. მოძრაობა ხანმოკლე გამოდიოდა და შორიდან ადვილად გამოგეპარებოდა. თანაც ახალი ღარები წყლისა და ყინულის ქვეშ ჩნდებოდა. ისინი მკაფიოდ მხოლოდ მაშინ გამოჩნდა, როცა წყალი მოშორდა. 20 დეკემბრის ერთ ეპიზოდში სამოცზე მეტი ქვა გადაადგილდა; შუადღის შემდეგ შემცირებულმა წყალმა მათი ახალი ნაკვალევი გამოაჩინა.

რატომ უხვევდნენ ერთად?

დიდ ფირფიტას რამდენიმე ქვის ერთდროულად მიწოლა შეეძლო. ამით გასაგები ხდებოდა, რატომ ჰგავდა ერთმანეთს დაშორებული ქვების გზები. მკვლევრების ახსნით, ყინულის გატეხვას ქვების საერთო მოძრაობის დარღვევა შეეძლო: ზოგი მოძრაობას გააგრძელებდა, ზოგი კი გაჩერდებოდა. ზოგ დაბალ ქვას ყინული ზემოდან გადაუვლიდა და ადგილიდან ვერ ძრავდა.

დაკვირვების პერიოდში ზოგი ქვა რამდენჯერმე გადაადგილდა. ერთმა ხელსაწყოიანმა ქვამ ჯამში 224 მეტრამდე გზა გაიარა. ეს ერთი სწრაფი გასრიალება არ ყოფილა: სხვადასხვა ეპიზოდში დაგროვილი მანძილი იყო. ზედაპირზე დარჩენილი გრძელი ღარი ზოგჯერ რამდენიმე მოკლე მოძრაობის ისტორიას აერთიანებდა.

გუნდმა შედეგები 2014 წელს გამოაქვეყნა. კვლევამ უშუალოდ დააფიქსირა კონკრეტული მექანიზმი; ყველა ზომის ქვის ყველა ძველი ნაკვალევი ცალ-ცალკე არ აუხსნია. რეისტრეკის ამ ამბავში ერთმანეთს წყალმარჩხი ტბორი, ცივი ღამე, დღის დათბობა და ქარი შეხვდა. როცა წყალი გაქრა, ყინულიც აღარ ჩანდა. დარჩა ქვა და მის უკან გავლებული ხაზი.