2004 წელს, ბაქო–თბილისი–ჯეიჰანის მილსადენის მშენებლობისას, ბორჯომის მხარეში არქეოლოგებმა კოდიანის ყორღანი გამოიკვლიეს. სამარხში ქალის ნაშთებთან ერთად სამი ჭურჭელი აღმოჩნდა: ორი თიხისა და ერთი ხის. მათში შემორჩენილმა მიკროსკოპულმა კვალმა მკვლევრებს თაფლის ამბავი უამბო.
სამი ჭურჭელი კოდიანის მთასთან
ყორღანი ბაკურიანის სამხრეთ-დასავლეთით, სოფელ საკირესა და ციხისჯვარს შორის მდებარეობს, ზღვის დონიდან დაახლოებით 2 300 მეტრზე. დღეს მიდამო სუბალპური მდელოთია დაფარული. სამარხი კი ძველი წელთაღრიცხვის XXVII–XXV საუკუნეებს მიეკუთვნება — პერიოდს, როცა ამ ადგილას განსხვავებული მცენარეული გარემო არსებობდა.
თიხის ჭურჭელში დარჩენილი ორგანული მასალა პალინოლოგმა ელისო ყვავაძემ და კოლეგებმა შეისწავლეს. პალინოლოგიური კვლევა ყვავილის მტვრის მარცვლებს აკვირდება: რომელი მცენარისაა, რამდენია და რამდენად კარგადაა შემონახული. კოდიანის ჭურჭლიდან აღებულ ნიმუშებში მტვერი გაცილებით უხვი იყო, ვიდრე იმავე ყორღანის მიწაში. მცენარეთა დიდი ნაწილი თაფლოვანია. ამ ერთობლიობამ მკვლევრები დასკვნამდე მიიყვანა, რომ ჭურჭელში თაფლი ინახებოდა.
რას გვიყვება თაფლში დარჩენილი მტვერი?
სამი ნიმუშის შემადგენლობა ერთმანეთს არ იმეორებს. ყველაში მრავლადაა ვარდისებრთა ოჯახის მცენარეების მტვერი, მაგრამ ერთში ცაცხვის კვალი გამოირჩევა, მეორეში — ქოლგოსნების, მესამეში კი — მარცვლოვნების. მკვლევართა აზრით, ჭურჭელში სხვადასხვა წარმოშობის თაფლი იყო.
მტვერი იმდროინდელ ლანდშაფტსაც გვაჩვენებს. მკვლევრები ვარაუდობენ, რომ კოდიანის მიდამოებში მაშინ ცაცხვის, მუხის, წიფლისა და სხვა ფართოფოთლოვანი ხეების ტყე არსებობდა. ნიმუშებში კულტურული მარცვლეულისა და ადამიანის საცხოვრებელთან დაკავშირებული მცენარეების კვალიც არის. ეს მეფუტკრეობის ვარაუდს ამყარებს. სამარხში დაკრძალული ქალი თავად მეფუტკრე იყო თუ არა, უცნობია.
უფრო ძველი კვალი შულავერში
კოდიანის თაფლს ხშირად „5 500 წლისას“ უწოდებენ, თუმცა პირველადი სამეცნიერო ნაშრომები ყორღანს ძველი წელთაღრიცხვის XXVII–XXV საუკუნეებით ათარიღებს — დაახლოებით ოთხნახევარი ათასი წლის წინანდელი პერიოდით. ეს არქეოლოგიური დათარიღებაა; თვით თაფლის ცალკე რადიონახშირბადული თარიღი ამ ნაშრომებში არ არის მოცემული.
კოდიანზე ადრეულ კვალზე მკვლევრები ქვემო ქართლშიც საუბრობენ. შულავერის გორის ნეოლითური ჭურჭლის ერთ ნატეხში მათ თაფლოვანი მცენარეების მტვერი და ფუტკრის ბუსუსები აღწერეს. მათი შეფასებით, ჭურჭელი თაფლის შესანახად გამოიყენებოდა. შულავერის ნამოსახლარი ძველი წელთაღრიცხვის VI ათასწლეულს ეკუთვნის, თუმცა გამოქვეყნებულ წინასწარ აღწერაში ამ კონკრეტული ნატეხის ცალკე თარიღი მითითებული არ არის.
მსოფლიოს სხვა ადგილებიდან ფუტკრის პროდუქტების უფრო ადრეული კვალიც ვიცით: ანატოლიის ჭურჭელში ძველი წელთაღრიცხვის VII ათასწლეულის ცვილია გამოვლენილი. ცვილი თაფლის პირდაპირი მტკიცებულება არ არის. ამიტომ „მსოფლიოში უძველესი თაფლის“ ერთი საბოლოო თარიღის გამოცხადება რთულია. კოდიანისა და შულავერის ნაშთები კი გვაჩვენებს, რამდენი რამის მოყოლა შეუძლია თიხის ჭურჭელში შემორჩენილ, თვალით თითქმის უხილავ კვალს.