ნაპოლეონის ნიღაბი ზუგდიდში: ნივთის გზა დადიანების სასახლემდე

ზუგდიდის სასახლეში ნაპოლეონის სახესთან შეხვედრა მოულოდნელი ამბავია. სახელმძღვანელოში მისი სახელი ევროპის რუკებს, ბრძოლებსა და იმპერიას უკავშირდება; დადიანების მუზეუმში კი ეს დიდი ისტორია ერთ ნივთამდე მცირდება — სიკვდილის ნიღბამდე.

რატომ ინახება საფრანგეთის იმპერატორთან დაკავშირებული ნიღაბი სამეგრელოში? პასუხის მოსაძებნად სასახლის კედლებს მიღმაც უნდა გავიხედოთ: ოჯახურ კავშირებში, მემკვიდრეობით გადაცემულ ნივთებში და იმ ადამიანების საქმიანობაში, რომლებმაც კერძო კოლექცია საზოგადოებისთვის შემოინახეს.

ოჯახური კავშირი, რომელმაც ნივთებს გზა გაუხსნა

სალომე დადიანი აშილ მიურატზე იყო დაქორწინებული. ამ ქორწინებასა და მუზეუმში დაცულ ნაპოლეონის ნიღაბს საქართველოს ტურიზმის ეროვნული ადმინისტრაციის დადიანების სასახლეების აღწერაც აღნიშნავს. აქ საგულისხმო მხოლოდ ცნობილი გვარების შეხვედრა არ არის: ოჯახების ისტორიას ნივთებიც მიჰყვება.

ქართული ენციკლოპედია ნაპოლეონის სახელთან დაკავშირებული რელიკვიების სასახლეში მოხვედრას დავით დადიანის სიძეს, აშილ მიურატს უკავშირებს. ამგვარად, ზუგდიდში დაცული ფრანგული მემკვიდრეობა შემთხვევით შეკრებილი უცხო ნივთების ნაკრები აღარ ჩანს. ის დადიანების ოჯახის ფართო ევროპული კავშირების ნაწილია.

ნივთის გადაადგილება რუკაზე გავლებული ხაზი არ არის მხოლოდ. მასთან ერთად იცვლება გარემო, რომელშიც მას უყურებენ, ადამიანები, რომლებიც მის ამბავს ჰყვებიან, და კითხვები, რომლებსაც ახალი მნახველი სვამს. ერთ ოჯახში შემონახული სახსოვარი მუზეუმში უკვე საერთო ისტორიის წყაროდ იქცევა.

რა არის სიკვდილის ნიღაბი?

სიკვდილის ნიღაბი გარდაცვლილი ადამიანის სახის ფორმის შენარჩუნებას ემსახურება. ის პორტრეტისგან განსხვავებულ კითხვას გვიჩენს: როგორ შეეცადნენ ადამიანები სახის ნაკვთების დამახსოვრებას მაშინ, როცა ადამიანის ცხოვრება უკვე დასრულებული იყო?

ნაპოლეონი 1821 წლის 5 მაისს წმინდა ელენეს კუნძულზე გარდაიცვალა. მისი ნიღბების ისტორია, როგორც Fondation Napoléon-ის კვლევითი მიმოხილვა განმარტავს, რთული და ნაწილობრივ გაურკვეველია: არსებობს სხვადასხვა მასალის ნიღბები, ერთმანეთისგან განსხვავებული წარმომავლობის ცნობები და არასრული დოკუმენტები.

ამიტომ ერთი სწრაფი ფორმულა — რამდენი „ორიგინალია“ მსოფლიოში — მთელ ამბავს ვერ გადმოსცემს. მნიშვნელოვანია, რას ნიშნავს კონკრეტულ შემთხვევაში ორიგინალი, როდის შეიქმნა ჩამოსხმა და რა საბუთებით ვადგენთ მის გზას. ასეთი კითხვები ექსპონატს ინტერესს არ უკარგავს; უფრო ყურადღებით ყურებას გვასწავლის.

ნიღბის დათვალიერებისას შეგვიძლია წარმოვიდგინოთ განსხვავება ორ ისტორიას შორის: ერთი ადამიანის ბიოგრაფიაა, მეორე კი მისი სახის გამოსახულების შემდგომი ცხოვრება. მუზეუმში ისინი ერთმანეთს ხვდება, თუმცა ერთმანეთის სრული შემცვლელი არ არის.

სასახლე, რომელიც მუზეუმად იქცა

დადიანების სასახლეთა კომპლექსი ზუგდიდში სამთავრო ოჯახის საცხოვრებელ გარემოსა და სამუზეუმო კოლექციას აერთიანებს. ნიღაბი ამ სივრცის ერთი ცნობილი ნაწილია. ქართული ენციკლოპედია აქ დაცულ ხელნაწერებს, ევროპულ გამოყენებით ხელოვნებას, არქეოლოგიურ მასალასა და ოჯახის მემორიალურ ნივთებსაც აღწერს.

სასახლის კერძო ისტორიის საზოგადოებრივ მეხსიერებად ქცევას თავისი შრომა სჭირდებოდა. მუზეუმის ოფიციალური ისტორია მოგვითხრობს, რომ 1921 წლის 1 მაისს გახსნილი სამეგრელოს მუზეუმის პირველი დირექტორი აკაკი ჭანტურია გახდა. მის ამოცანას ნივთების თავმოყრა და დედოფლის სასახლეში მუზეუმის მოწყობა წარმოადგენდა.

ექსპონატის უკან ამიტომ მხოლოდ მისი პირველი მფლობელი არ დგას. არიან ადამიანები, რომლებმაც ის შეინახეს, აღწერეს, შეადარეს სხვა მასალას და მომდევნო თაობას გადასცეს. ამ შეუმჩნეველი სამუშაოს გარეშე ნივთი შეიძლება გადარჩენილიყო, მაგრამ მისი ამბავი დაკარგულიყო.

ერთი სახე და უფრო ფართო ისტორია

ნაპოლეონის ნიღაბი სასახლის სხვა ნივთებთან საუბრის დასაწყისიც შეიძლება იყოს. რას გვეუბნება წიგნი ოჯახის ინტერესებზე? რას გვიჩვენებს ავეჯი ყოველდღიურ ცხოვრებაზე? რომელი ნივთი დარჩა თავის ადგილას და რომელმა გამოიარა გრძელი გზა? ასეთი დაკვირვება ცნობილ ექსპონატსაც გარემოში აბრუნებს.

ზუგდიდში ამ ამბის მთავარი მოულოდნელობა მხოლოდ საფრანგეთის იმპერატორის სახე არ არის. უფრო საინტერესოა ის, რამდენი კავშირი შეიძლება დაიტიოს ერთმა ნივთმა — ოჯახებს, ქვეყნებს, კერძო მეხსიერებასა და საჯარო ისტორიას შორის.

ნიღაბი უძრავია. მისი გზა კი გვახსენებს, რომ მუზეუმში ყველაზე ჩუმ ნივთებსაც შეუძლიათ შორეული ამბების ერთმანეთთან დაკავშირება.