გონიო-აფსაროსი: ცხოვრება გალავნის შიგნით

გონიოს ციხეზე პირველი შთაბეჭდილება ხშირად მაღალ გალავანს უკავშირდება. კედელი სივრცეს მკაფიოდ შემოსაზღვრავს, კოშკები კი თავდაცვაზე გვაფიქრებინებს. მაგრამ შიგნით სხვა ამბავიც ჩანს: დაბალი კედლების კონტურები, ნაგებობების ნაშთები, წყლის მოძრაობისთვის მოწყობილი გზები. ციხე მხოლოდ საფრთხის მოლოდინში არ არსებობდა. მას ყოველდღე უნდა ემუშავა.

ფოტო: Giorgi Balakhadze, Gonio-Apsaros Fortress-Museum, CC BY-SA 4.0. გამოყენებულია ზომაშემცირებული ასლი.

გონიო-აფსაროსის ციხე შავი ზღვის სანაპიროსთან, ბათუმის სამხრეთით მდებარეობს. რომაული სამხედრო წარსული მისი ისტორიის მნიშვნელოვანი ნაწილია, თუმცა შემორჩენილი სივრცე მხოლოდ ერთ ეპოქას არ ეკუთვნის. აქ სხვადასხვა დროს ადამიანებს ერთი და იმავე ადგილის ხელახლა გამოყენება, გამაგრება და საკუთარ საჭიროებებზე მორგება უწევდათ.

გალავნის შიგნით წყალი უნდა მისულიყო

აჭარის ტურიზმის ოფიციალური პორტალის ცნობით, არქეოლოგიურმა გათხრებმა გამოავლინა რომაული აბანოების, წყალმომარაგებისა და საკანალიზაციო სისტემების, ქუჩების, საცხოვრებელი და სამხედრო ნაგებობების ნაშთები. ამ ჩამონათვალში ყოველი ნაწილი ყოველდღიურ საჭიროებას უკავშირდება. კედლები ადამიანებს იცავდა, მაგრამ მათ წყალი, გადაადგილების ადგილი და საცხოვრებელი სივრცეც სჭირდებოდათ.

წყალმომარაგების კვალის ყურება ციხის მასშტაბს სხვაგვარად გვაგრძნობინებს. წყალი უნდა მიეყვანათ იქ, სადაც იყენებდნენ; გამოყენებული წყლისთვისაც გასასვლელი იყო მოსაწყობი. ასეთ სისტემაზე ფიქრისას ყურადღება ერთი დიდი კედლიდან ერთმანეთთან დაკავშირებულ ნაწილებზე გადადის. ცალკეული ნაგებობა მთელი სივრცისგან მოწყვეტილად ვერ იარსებებდა.

აბანოს ნაშთიც ამ საერთო სურათში ჯდება. მისი არსებობა გვახსენებს, რომ სამხედრო დანიშნულების ადგილის ისტორია მხოლოდ იარაღისა და ბრძოლის ისტორია არ არის. სხეულის მოვლას და ყოველდღიური ცხოვრების მოწყობასაც თავისი შენობა, წყალი და შრომა სჭირდებოდა. კონკრეტულად ვინ რომელ საათზე შედიოდა აბანოში, ნანგრევები ვერ გვიყვება; თავად ასეთი სივრცის არსებობა კი უკვე ბევრს ამბობს.

ქუჩა კედლებს შორის კავშირია

არქეოლოგიურ ადგილზე შემორჩენილი დაბალი კედელი ხშირად დასრულებულ შენობაზე ნაკლებად შთამბეჭდავი ჩანს. სახურავი აღარ აქვს, კარი შეიძლება მხოლოდ ღიობით ამოიცნო, ოთახი კი კონტურად დარჩენილა. მიუხედავად ამისა, ასეთი კვალი გვაძლევს საშუალებას, ადგილის მოწყობას დავაკვირდეთ: სად მთავრდებოდა ერთი სივრცე, სად იწყებოდა მეორე და როგორ შეიძლებოდა მათ შორის გადაადგილება.

გონიოში აღმოჩენილი ქუჩებისა და ნაგებობების ნაშთები სწორედ ამ კავშირებზე დაფიქრებას გვთავაზობს. აქ სასარგებლოა ორი რამ გავმიჯნოთ: რას ვხედავთ ადგილზე და რას ვვარაუდობთ მის საფუძველზე. კედლის ხაზი ხილული კვალია; ოთახში გამართული საუბარი — ჩვენი წარმოსახვა. პირველმა შეიძლება წარსულთან მიგვიყვანოს ისე, რომ მეორე ნამდვილ ამბად არ გამოვაცხადოთ.

ერთი ადგილი, რამდენიმე ისტორიული ფენა

საქართველოს ტურიზმის ეროვნული ადმინისტრაცია გონიოს ისტორიაში რომაულ, ბიზანტიურ და ოსმალურ პერიოდებს გამოყოფს. ამგვარი ხანგრძლივი გამოყენება ნიშნავს, რომ დღეს დანახული მთლიანობა ერთ დროსა და ერთი მშენებლის ჩანაფიქრს არ უნდა მივაწეროთ. სხვადასხვა ფენის ერთმანეთისგან გარჩევა არქეოლოგიური კვლევის ნაწილია.

ეს გარემოება ციხის აღქმასაც ამდიდრებს. გალავანი თითქოს დასრულებულ ჩარჩოს ქმნის, შიგნით დარჩენილი კვალი კი ცვლილებაზე გვაფიქრებინებს. მომდევნო ადამიანები უკვე არსებულ ადგილას მოდიოდნენ. მათთვის წარსული მეზობლად იდგა — კედლის, საძირკვლისა თუ ხელახლა გამოსაყენებელი სივრცის სახით.

დიდი ისტორიის პატარა კვალი

ციხის გასაცნობად მხოლოდ ყველაზე მაღალ კოშკს არ უნდა ვეძებდეთ. მიწასთან ახლოს დარჩენილ კონტურსაც შეუძლია ყურადღება შეაჩეროს. სად მიდიოდა წყალი? რა აკავშირებდა ორ ნაგებობას? რომელი ნაწილი რას ემსახურებოდა? ზოგ კითხვას საინფორმაციო დაფა ან მუზეუმის განმარტება უპასუხებს, ზოგს კი კვლევა კვლავ აზუსტებს.

გონიოს გალავანი შორიდანაც გვახსენებს ძალასა და თავდაცვას. მის შიგნით დარჩენილი პატარა კვალი სხვა რამეს ამატებს: ამ სიმაგრეს ადამიანებით სავსე დღეები ჰქონდა. მათი სახელები შეიძლება არ ვიცოდეთ, მაგრამ წყლისთვის დატოვებული გზა და ოთახის კონტური საკმარისია, რომ ციხის მიღმა ცხოვრების დანახვა დავიწყოთ.