დმანისის აღმოჩენის ამბავი: მარტორქის კბილიდან ადამიანის კვალამდე

დმანისის უძველესი ადამიანის აღმოჩენის ამბავი მარტორქის კბილით იწყება. 1983 წელს შუა საუკუნეების ნაქალაქარში აღმოჩენილი ეს ნაშთი ბევრად უფრო ძველ წარსულზე მიუთითებდა. ნაქალაქარის ქვეშ ისეთი ისტორია იმალებოდა, რომლის ასაკიც საუკუნეებით აღარ იზომებოდა.

მანამდე აქ არქეოლოგები შუა საუკუნეების ქალაქს იკვლევდნენ. ქუჩები, თავდაცვითი ნაგებობები და სიონი ერთ სამყაროს ეკუთვნოდა; განამარხებული ცხოველების ნაშთებმა კი კვლევა სხვა დროისკენ წაიყვანა. დმანისის ცნობილი აღმოჩენა ერთბაშად არ მომხდარა — მისკენ ჯერ ცხოველის კბილმა, შემდეგ ქვის იარაღებმა და ბოლოს ადამიანის ნაშთმა მიგვიყვანა.

ფოტოზე დმანისის სიონის კარიბჭეა, 2014 წლის არქივიდან; ის შუა საუკუნეების ნაგებობას გვიჩვენებს და არა პრეისტორიულ ფენას. ფოტო: Georgia Pictures / Pixabay, Wikimedia Commons-ის წყარო, CC0 1.0.

კვალი, რომელიც შუა საუკუნეებზე ძველი აღმოჩნდა

გეოლოგიურ მეცნიერებათა საერთაშორისო კავშირის კოლექციის აღწერა 1983 წელს ამოცნობილ მარტორქის კბილს დმანისის კვლევის გარდამტეხ ნიშნად ასახელებს. ის მიუთითებდა, რომ ადგილის ისტორია შუა საუკუნეებს სულ მცირე მილიონი წლით უსწრებდა.

ეროვნული მუზეუმისა და არქიტექტურული პროექტის გამოცემაში მოთხრობილია, როგორ დაუკავშირდა ეს აღმოჩენა შუა საუკუნეების სამეურნეო ორმოს. პალეონტოლოგმა აბესალომ ვეკუამ იქ გადაშენებული მარტორქის ნაშთები გამოავლინა. ქალაქის მცხოვრებთა მიერ ამოჭრილი ორმო გაცილებით ძველ ფენამდე აღწევდა.

1984 წელს ქვის იარაღებიც გამოჩნდა, რომლებიც ნუგზარ მგელაძემ ამოიცნო. ძველი ცხოველების გვერდით ახლა ადამიანის საქმიანობის კვალიც იყო. ჯერ დმანისის უძველესი ადამიანის ნაშთი არ ჰქონდათ ნაპოვნი, მაგრამ უკვე არსებობდა მიზეზი, რომ ძებნა გაგრძელებულიყო.

1991 წლის სექტემბერი: ყბა მიწიდან ნელა ჩნდება

შემდეგი მნიშვნელოვანი თარიღი 1991 წლის 25 სექტემბერია. აბესალომ ვეკუასა და დავით ლორთქიფანიძის კვლევის ისტორიაში აღწერილია, როგორ შენიშნა ანტიე იუსტუსმა რკალის ფორმის ძვალი. სამუშაო ჯგუფს მედეა ნიორაძე და იუსტუსი ხელმძღვანელობდნენ. ძვლის ნაწილობრივ გაწმენდისას კბილების რიგი გამოჩნდა.

ნაშთის სრულად გამოღება მეორე დღეს გაგრძელდა და თითქმის მთელი დღე მოითხოვა. ავტორების ცნობით, ყბას თექვსმეტივე კბილი ჰქონდა შემორჩენილი. მიწიდან ამოღებულ მასალას შესწავლა, შედარება და მისი ასაკის დასაბუთება სჭირდებოდა.

ეს დმანისში ნაპოვნი პირველი ჰომინინის ქვედა ყბა იყო — ადამიანის ევოლუციურ ხაზთან დაკავშირებული ნაშთი. მისმა კვლევამ წამოჭრა კითხვა, რომელიც ერთი ქართული ნაქალაქარის ფარგლებს გასცდა: რამდენად ადრე იყვნენ ადამიანები აფრიკის გარეთ გავრცელებული?

ერთი აღმოჩენიდან უფრო დიდ სურათამდე

თავდაპირველად მკვლევართა ნაწილს დმანისის ნაშთის ასაკისა და კლასიფიკაციის შესახებ ეჭვები ჰქონდა. ახალი მასალა ამ მსჯელობის მნიშვნელოვანი ნაწილი გახდა: 1999 წელს ადგილზე ორი თავის ქალა აღმოაჩინეს. უკვე შეიძლებოდა რამდენიმე ნაშთის ერთმანეთთან შედარება, და კვლევის სურათი თანდათან ფართოვდებოდა.

დღეს დმანისის პრეისტორიულ აღმოჩენებზე საუბრისას ხშირად გვხვდება რიცხვი „დაახლოებით 1,8 მილიონი წელი“. უფრო ზუსტ კოლექციის აღწერაში ჰომინინების ძვლების შემცველი ფენები დაახლოებით 1,77 მილიონი წლით თარიღდება. ეს ადრეული ადამიანის აფრიკის გარეთ ყოფნის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი მტკიცებულებაა — და არა მტკიცება, რომ დღევანდელი ნაქალაქარის კედლებიც ამ ასაკისაა.

დმანისის ამბავს სწორედ ეს მოულოდნელი თანაარსებობა გამოარჩევს. შუა საუკუნეების ქალაქის შესწავლამ მეცნიერები იმ სამყარომდე მიიყვანა, რომელიც ქალაქის აშენებამდე დიდი ხნით ადრე არსებობდა. მარტორქის კბილი, ქვის იარაღი და ადამიანის ყბა ერთ ადგილზე აღმოჩნდა, თუმცა მათი მნიშვნელობის გაგებას წლების მუშაობა დასჭირდა.

დმანისი, რომელსაც დღეს ვხედავთ

დმანისის ნაქალაქარში შემორჩენილი ქუჩები და სიონის კარიბჭე ამ ამბის შუა საუკუნეების ნაწილს გვაჩვენებს. პრეისტორიული აღმოჩენები სხვა დროის კვალს ინახავს. როცა ამ განსხვავებას ვიცნობთ, ადგილი მხოლოდ ნანგრევების ნაკრები აღარ არის: ის გვიყვება, როგორ იპოვეს ერთი ისტორიის ძიებისას მეორე.