დმანისის ნაქალაქარი

დმანისის ნაქალაქარში ორი ისტორია იკითხება: მიწის სიღრმეში დაცული პრეისტორიული აღმოჩენები და ზედაპირზე შემორჩენილი შუა საუკუნეების ქალაქი. უძველესი ადამიანის ნაშთები, ქვის იარაღები და განამარხებული ცხოველები ადამიანის ადრეული გავრცელების კვლევას უკავშირდება.

სიონის ქვის დეკორი, ქუჩებისა და თავდაცვითი ნაგებობების ნაშთები კი ქალაქის ცხოვრებას გვაცნობს. ძეგლი ქვემო ქართლში, დმანისის მუნიციპალიტეტის სოფელ პატარა დმანისთან მდებარეობს; ის თანამედროვე ქალაქ დმანისისგან განსხვავებული ადგილია.

ქართული წერილობითი წყაროები დმანისს IX საუკუნიდან ახსენებს. XII–XIII საუკუნეებში ქალაქი ვაჭრობითა და ხელოსნობით დაწინაურდა; მას საქარავნო გზები საერთაშორისო ბაზრებთან აკავშირებდა.

არქეოლოგიური შესწავლა 1936 წელს ივანე ჯავახიშვილის ინიციატივით დაიწყო. 1983 წელს შუა საუკუნეების ნაშთების ქვეშ განამარხებული ცხოველების ძვლები, 1984 წელს ქვის იარაღები, 1991 წელს კი უძველესი ადამიანის ქვედა ყბა აღმოაჩინეს. დაახლოებით 1,8 მილიონი წელი ამ პრეისტორიულ მასალას ეხება და არა ქალაქის დაარსებას.

2009 წელს დმანისში საველე-არქეოლოგიური მუზეუმი გაიხსნა. ძეგლის მნიშვნელობა განსხვავებული ეპოქების ერთ ადგილზე შესწავლის შესაძლებლობაშია.

ქვის ქუჩები მხოლოდ ძველ გზას არ გვიჩვენებს: მათ გარშემო აღმოჩენილი აბანოები, სახელოსნოები, მარნები და სავაჭრო სივრცეები ქალაქის საქმიან ცხოვრებას აცოცხლებს.

დეკორსა და სამშენებლო მასალას დააკვირდი ისე, რომ ნანგრევებზე არ ახვიდე და ქვები არ გადაადგილო. გვირაბის ან გათხრების არსებობა მათში თავისუფალი შესვლის უფლებას არ ნიშნავს.